Người đàn bà dệt sắc màu thổ cẩm

Đăng bởi: Hữu Cường   -   Thứ tư, 09/05/2018, 19:04 PM

Có những bàn tay tài hoa đang ngày ngày âm thầm đánh thức khung cửi, giữ màu cho nghề dệt truyền thống của người cao nguyên trên mảnh đất này.

Làng Plei Thông A, thị trấn Nhơn Hòa (Chư Pưh, Gia Lai) vẫn còn một số phụ nữ đêm ngày cặm cụi bên khung dệt. Cứ từ mờ sáng là những người phụ nữ, con gái ở làng thức dậy ngồi bên khung cửi dệt thổ cẩm.

Hơn 40 năm gắn bó với nghề dệt thổ cẩm dường như đã trở thành một thói quen của chị H’Ly, ngày nào không đụng đến khung cửi là chị cảm thấy như thiếu một thứ gì đó. Những tấm thổ cẩm làm áo choàng, khố, túi xách, váy được chị dệt một cách cẩn thận, tỉ mỉ đến từng họa tiết. Sản phẩm chị H’ Ly làm ra ngoài việc để phục vụ trong gia đình, chị còn dệt bán cho những ai có nhu cầu để có thêm thu nhập, trang trải cuộc sống gia đình.

 Chị H’ Ly miệt mài với khung dệt của mình.

 Chị H’ Ly miệt mài với khung dệt của mình.

Chị H’Ly bảo, theo thời gian và những biến thiên của lịch sử, nghề dệt thổ cẩm của bà con nơi đây đã bị mai một rất nhiều. Nhiều khung cửi ngày xưa đã bị hư hỏng, hay được bà con cất giữ lâu ngày mối mọt, không dùng được nữa. Nguồn nguyên liệu đặc trưng để dệt thổ cẩm của người Banah bây giờ cũng không còn nữa.

Ngày xưa, để có một tấm thổ cẩm, đồng bào phải tận dụng bãi bồi ven sông, trồng cây vải lấy bông se sợi, rồi vào núi tìm rễ cây nhiều màu về nhuộm vải. Còn bây giờ, cây bông vải đã nhường chỗ cho một số loại cây kinh tế như mì, bắp, đậu, mía nên bà con muốn dệt vải phải mua chỉ sợi, không hợp với thổ cẩm truyền thống.

Từ đó, làng không còn mấy ai theo được nghề truyền thống, chỉ một số ít phụ nữ trong làng vẫn kiên quyết không bỏ khung cửi. Vì thổ cẩm là mặt hàng rất khó để tiêu thụ, nên nhiều người trong làng khi dệt xong một tấm thổ cẩm phải dùng đôi chân của mình đưa thổ cẩm tới từng bản làng để bán. Ban ngày mọi người đi làm nên phải đi bán vào buổi tối, trời sáng mới trở về nhà, vất vả vô cùng.

Vừa luôn tay luồn chỉ sợi vào khung cửi, chị H’Ly cởi mở: “Hồi ấy mới dệt trở lại, để bán được một tấm thổ cẩm thì cái chân phải đi nhiều nhưng mình vui vì nhiều đồng bào mình vẫn còn yêu thổ cẩm lắm. Họ còn thích mặc đồ truyền thống của dân tộc nhất là khi lên rừng lên rẫy hay đến mùa lễ hội. Bán thổ cẩm cũng có tiền nên mình mua được nhiều bò và nhiều heo nhờ thổ cẩm đấy. Yàng cho mình cái chân khỏe, cái tay khéo và cái bụng tốt nên mới dệt đẹp và đưa thổ cẩm làng mình đi khắp nơi, cái bụng mình lúc nào cũng chỉ có thổ cẩm thôi. Nhưng người làng khác cũng thích thổ cẩm lắm đấy!”.

Chị H’ Ly cùng phụ nữ trong làng vẫn giữ cho nghề dệt được tồn tại. 

Chị H’ Ly cùng phụ nữ trong làng vẫn giữ cho nghề dệt được tồn tại. 

Để có một tấm thổ cẩm thành phẩm phải mất thời gian từ nhiều ngày dệt liên lục. Vất vả nhiều nhưng mỗi tấm bán được từ 300.000 - 350.000 đồng. Giá thành tính ra cũng không  đắt, nhưng cuộc sống của đồng bào vùng cao Banah hôm nay khá giả hơn trước, nên bà con ai cũng muốn mình có một chiếc váy đẹp mặc trong dịp Tết cổ truyền dân dộc hay ngày lễ, ngày hội. “Nghề dệt của làng mình giờ đang hồi sinh lại rồi. Nhiều khung cửi của bà con đã bắt đầu hoạt động lại rồi. Cuộc sống bà con bây giờ khá giả hơn trước nên bà con đòi hỏi màu sắc phải phù hợp, đường dệt phải đều phải đẹp hơn thì mới bán được. Nhiều người dưới xuôi, hay cả người nước ngoài thích những tấm thổ cẩm này lắm. Mình cũng bảo bà con làm nhiều sản phẩm hơn như khăn quàng, túi xách… để dễ bán hơn!”, chị H’Ly vui vẻ bộc bạch.

Phụ nữ ở làng Plei Thông A, thị trấn Nhơn Hòa hiện nay, ngoài việc làm đồng, thì nhiều người đều thích nghề dệt thổ cẩm. Cứ sau vụ mùa thu hoạch có thời gian nhàn rỗi thì chị em lại bắt tay vào việc dệt thổ cẩm để cung cấp cho các nơi. Thời xưa và cả bây giờ, với người Banah thì con gái trong làng phải biết nghề dệt và xem đó là điều cần phải biết trước khi đi lấy chồng. Mỗi người con gái trước khi có chồng, thường được thừa hưởng nghề dệt từ bà ngoại, bà nội và từ mẹ. Ngày trước khi chưa có điện như bây giờ, sau những ngày mùa hoặc những đêm trăng thanh, con gái  trong làng quây quần bên nhà những người già để học lấy nghề.  Rồi sau đó về nhà chặt lồ ô để dệt. Bản làng có nhiều người dệt nên rất nên thơ và  hình ảnh người con gái Hrê ngồi dệt thật duyên dáng, khéo léo. Những chàng trai Banah muốn chọn vợ cũng tìm đến lân la se vải, trộn màu...

Dù thu nhập chẳng là bao, nhưng cái chính là vì muốn khôi phục làng nghề truyền thống, giữ lấy nét đẹp văn hóa, tạo sự gắn kết trong cộng đồng như trước đây. Một điểm rất đặc sắc trong thổ cẩm của người Banah, mà các dân tộc khác không có là việc hạt cườm trang trí được dệt hẳn vào sợi chỉ. Công đoạn này khá khó. Cũng vì thế mà thổ cẩm của người Banah không thể dùng máy móc để dệt, mà chỉ có thể dệt bằng tay nên việc dệt rất chậm.

Theo chị H’ Ly, để có được một tấm vải thổ cẩm mất rất nhiều công đoạn như: Quay sợi, mắc khung, tạo hoa văn, dệt, nhuộm. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi tính sáng tạo và đôi tay khéo léo tạo hình các hoa văn lên sản phẩm sao cho hài hòa, cân đối. Đối với người Bana, màu đen tượng trưng cho quyền lực, sức mạnh của núi rừng, của thiên nhiên. Chính vì vậy, trong tấm thổ cẩm của người Bana màu đen sẽ là màu chủ đạo kết hợp với với màu đỏ và màu trắng thể hiện sức mạnh, tình yêu và ước mơ.    “Để làm ra một tấm vải thổ cẩm phải mất  nửa tháng, đến một tháng, đôi khi đến hai tháng tùy thuộc vào từng tấm vải thổ cẩm dệt để làm gì, như dệt để làm áo, váy, khăn sẽ mất ít thời gian hơn là dệt để làm chăn. Tấm thổ cẩm hoàn thiện đẹp đòi hỏi người dệt thổ phải chịu khó, có lòng đam mê với nghề mới có thể làm được”- Chị H’Ly cho biết.

Giữ nghề dệt cho làng, người phụ nữ ấy đang gìn giữ bản sắc cho dân tộc mình. 

Giữ nghề dệt cho làng, người phụ nữ ấy đang gìn giữ bản sắc cho dân tộc mình. 

Với mong muốn nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người Bana được các thế hệ tiếp nối và phát huy, chị H’ Ly đã truyền dạy nghề dệt lại cho con gái mình, con gái chị giờ cũng đã biết dệt thổ cẩm. “Thấy mẹ dệt thổ cẩm em rất thích, em đã học và biết dệt thổ cẩm từ năm em 16 tuổi, đến giờ em đã tự dệt các trang phục cho mình, nhưng vẫn chưa dệt đẹp được bằng mẹ, trong thời gian tới em cố gắng học dệt để giữ gìn nghề truyền thống của phụ nữ Bana.”, con gái H’ Băm của chị H’ Ly cho biết.

Trao đổi với chúng tôi, chị Siu H’ Lý- Chi hội trưởng Hội phụ nữ  thôn Plei Thông A, thị trấn Nhơn Hòa cho biết: “Hiện nay, ở làng tôi còn rất ít phụ nữ gắn bó với nghề dệt thổ cẩm, gia đình chị H’ Ly là gia đình tiêu biểu trong thôn vẫn gắn bó với nghề dệt của dân tộc mình. Chị và mẹ chị thường đại diện cho thôn tham gia thi dệt thổ cẩm tại Hội thi văn hóa cồng chiêng do huyện tổ chức, sản phẩm của chị luôn đạt được giải cao.”

Có lẽ, để phát triển làng nghề truyền thống đặc biệt này, cần nhiều hơn nữa những chính sách phát triển của chính quyền địa phương, để không chỉ làng nghề này tồn tại, mà văn hóa dân tộc còn được gìn giữ cho những đời sau.

video xem nhiều